Σε Μαθαίνουν Να Ζεις Υπό Έλεγχο Και Να Το Λες “Προστασία”

Το GDPR παρουσιάστηκε σαν ασπίδα για τον πολίτη, όμως για πολλούς έχει αρχίσει να μοιάζει με το τέλειο εργαλείο ελέγχου, περιορισμού και σταδιακής επιτήρησης της καθημερινής ζωής.

Σε Μαθαίνουν Να Ζεις Υπό Έλεγχο Και Να Το Λες Προστασία
ΤοΣκουφί

Το GDPR ξεκίνησε ως μέτρο προστασίας προσωπικών δεδομένων, αλλά σήμερα πολλοί βλέπουν ένα αυστηρό σύστημα ελέγχου που επηρεάζει ελευθερίες, πλατφόρμες, υπηρεσίες και οικονομικές επιλογές.

Υπάρχει μια φράση που ακούγεται όμορφα, καθαρά και σχεδόν αθώα: «γίνεται για την προστασία σου». Με αυτή τη φράση έχουν περάσει στην Ευρώπη αμέτρητοι κανόνες, περιορισμοί και μηχανισμοί ελέγχου, οι οποίοι πλασάρονται ως κάτι θετικό, αναγκαίο και ηθικά σωστό. Κάπως έτσι, ο μέσος πολίτης έμαθε να δέχεται όλο και μεγαλύτερη παρέμβαση στη ζωή του, χωρίς καν να σταματά να αναρωτηθεί τι ακριβώς χάνει στην πορεία.

Το GDPR ως εργαλείο προστασίας ή ελέγχου;

Το GDPR ήταν από την αρχή ένα από τα πιο δυνατά παραδείγματα αυτής της λογικής. Παρουσιάστηκε ως ένα νομικό πλαίσιο που θα προστάτευε τα προσωπικά δεδομένα των πολιτών απέναντι στις μεγάλες εταιρείες, στις πλατφόρμες και στην ανεξέλεγκτη ψηφιακή εκμετάλλευση. Στη θεωρία, αυτό ακούγεται σωστό. Και όντως, κανείς λογικός άνθρωπος δεν θέλει τα προσωπικά του στοιχεία να γίνονται εμπόρευμα χωρίς κανόνες. Το πρόβλημα όμως ξεκινά όταν η προστασία μετατρέπεται σε πρόσχημα για απόλυτο έλεγχο.

Σήμερα, σχεδόν κάθε τι που κάνεις στο διαδίκτυο περνά μέσα από φίλτρα, συγκαταθέσεις, περιορισμούς, επιβεβαιώσεις, αποκλεισμούς και αόρατους μηχανισμούς παρακολούθησης. Σου λένε ότι έχεις “επιλογή”, αλλά η επιλογή σου είναι σχεδόν πάντα προσχεδιασμένη. Πατάς αποδοχή χωρίς να διαβάζεις. Κλείνεις banners χωρίς να καταλαβαίνεις τι εγκρίνεις. Δίνεις πρόσβαση σε δεδομένα επειδή αλλιώς δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις την υπηρεσία. Και στο τέλος νομίζεις ότι είσαι προστατευμένος, ενώ στην πραγματικότητα έχεις μάθει να υπακούς σε ένα σύστημα που σε εκπαιδεύει να παραδίνεις τον έλεγχο λίγο λίγο.

Αυτό είναι και το πιο επικίνδυνο σημείο. Ο κόσμος δεν αντιδρά όταν ο έλεγχος έρχεται απότομα. Αντιδρά όταν του τον πετάξεις στο πρόσωπο. Όταν όμως έρχεται σταδιακά, με ωραίες λέξεις, με τεχνικούς όρους, με δήθεν “συμμόρφωση” και “προστασία”, τότε περνάει πιο εύκολα. Ο πολίτης δεν βλέπει αλυσίδα. Βλέπει διαδικασία. Δεν βλέπει περιορισμό. Βλέπει ενημέρωση. Δεν βλέπει έλεγχο. Βλέπει κανονισμό.

Από τις εταιρείες στον ίδιο τον πολίτη

Και κάπου εκεί αρχίζει η μεγάλη παγίδα της εποχής μας. Δεν χρειάζεται να σου απαγορεύσουν τα πάντα από τη μία μέρα στην άλλη. Αρκεί να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου κάθε υπηρεσία, κάθε πλατφόρμα, κάθε οικονομική δραστηριότητα και κάθε ψηφιακή σου κίνηση θα μπορεί να περνά από έγκριση, παρακολούθηση ή περιορισμό. Στην αρχή θα αφορά εταιρείες. Μετά πλατφόρμες. Μετά συναλλαγές. Μετά εργαλεία. Και στο τέλος θα αφορά εσένα.

Το έχουμε ήδη δει σε πολλούς τομείς. Σήμερα μια εταιρεία μπορεί να περιοριστεί, να αποκλειστεί ή να πιεστεί όχι μόνο επειδή έκανε κάτι παράνομο, αλλά επειδή δεν “ταιριάζει” με το ρυθμιστικό πλαίσιο που έχει επιβληθεί. Αύριο το ίδιο μοντέλο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη πιο έντονα σε υπηρεσίες πληρωμών, σε ψηφιακές πλατφόρμες, σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, σε εφαρμογές επικοινωνίας, ακόμη και σε χρηματοοικονομικές επιλογές. Και κάθε φορά η δικαιολογία θα είναι η ίδια: «το κάνουμε για να σε προστατεύσουμε».

Πότε η προστασία γίνεται υπερρύθμιση

Αυτός είναι ο λόγος που όλο και περισσότεροι άνθρωποι αρχίζουν να βλέπουν το GDPR όχι μόνο ως πλαίσιο προστασίας, αλλά και ως μηχανισμό υπερρύθμισης. Όχι επειδή η προστασία των δεδομένων είναι λάθος, αλλά επειδή η υπερβολή μετατρέπει την προστασία σε όπλο ελέγχου. Όταν ο κανονισμός γίνεται τόσο αυστηρός που μπορεί να φρενάρει πρόσβαση, καινοτομία, υπηρεσίες και επιλογές, τότε δεν μιλάμε πλέον μόνο για ασφάλεια. Μιλάμε για συγκέντρωση δύναμης.

Η Ευρώπη και η λογική του απόλυτου ελέγχου

Η Ευρώπη δείχνει όλο και περισσότερο ότι δεν θέλει απλώς να προστατεύει τον πολίτη. Θέλει να έχει λόγο στο τι χρησιμοποιείς, πώς το χρησιμοποιείς, ποιος στο παρέχει και υπό ποιους όρους θα σου επιτραπεί να έχεις πρόσβαση σε αυτό. Αυτό δεν εμφανίζεται πάντα σαν ξεκάθαρη απαγόρευση. Συχνά έρχεται πιο ύπουλα: με καθυστερήσεις, με συμμορφώσεις, με ελέγχους, με γεωγραφικούς αποκλεισμούς, με πιέσεις σε εταιρείες, με αποσύρσεις υπηρεσιών και με όρους χρήσης που αλλάζουν ξαφνικά.

Γιατί ο κόσμος δεν το έχει καταλάβει ακόμη;

Το πιο τραγικό όμως είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν αρχίσει να το θεωρούν φυσιολογικό. Έχουν συνηθίσει να τους λένε τι επιτρέπεται, τι είναι ασφαλές, ποια πλατφόρμα είναι “σωστή”, ποια υπηρεσία είναι “συμβατή” και ποια επιλογή είναι “εγκεκριμένη”. Και όσο περισσότερο το συνηθίζουν, τόσο λιγότερο καταλαβαίνουν ότι χάνουν την αυτονομία τους. Δεν χρειάζεται να σε προσβάλει κανείς για να στο πει καθαρά: όταν δέχεσαι αδιαμαρτύρητα κάθε νέο φίλτρο ελέγχου πάνω στη ζωή σου, αρχίζεις να λειτουργείς όπως σε έμαθαν, όχι όπως διάλεξες.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο που πρέπει να ξυπνήσει ο κόσμος. Δεν είναι θέμα υπερβολής, ούτε θεωρίας. Είναι θέμα κατεύθυνσης. Αν κάθε νέος κανόνας δίνει περισσότερη ισχύ σε μηχανισμούς ελέγχου και λιγότερη ελευθερία στον πολίτη, τότε δεν πάμε προς μια πιο ελεύθερη κοινωνία. Πάμε προς μια κοινωνία όπου ο άνθρωπος μαθαίνει να ζει μέσα σε ένα διαρκές πλαίσιο επιτήρησης και να το θεωρεί φυσικό.

Αν δεν αντιδράσεις τώρα, μετά θα είναι αργά

Και το χειρότερο; Αυτό γίνεται σιγά σιγά. Χωρίς φωνές. Χωρίς να το καταλάβεις. Μέχρι τη μέρα που θα ανακαλύψεις ότι δεν αποφασίζεις πια εσύ τι χρησιμοποιείς, πού έχεις πρόσβαση, πώς κινείσαι οικονομικά και τι ψηφιακά εργαλεία επιτρέπεται να έχεις στη ζωή σου. Τότε όμως ίσως να είναι αργά.

Αν δεν αρχίσουμε τώρα να βλέπουμε πιο καθαρά τι κρύβεται πίσω από τις λέξεις “ασφάλεια”, “συμμόρφωση” και “προστασία”, αύριο θα ξυπνήσουμε σε μια πραγματικότητα όπου ο πλήρης έλεγχος θα έχει ήδη κανονικοποιηθεί. Και τότε δεν θα μας σοκάρει καν. Γιατί θα έχουμε εκπαιδευτεί να τον δεχόμαστε.